DWARS DOOR DE WERKELIJKHEID
Door Maria Barnas *

Met de trein reis ik dwars door een polderlandschap. Ik voel me bevoorrecht wanneer ik aan het raam zit en een wereld aan me voorbij zie trekken. Deze is zich niet van mijn aanwezigheid bewust. Het is alsof ik daardoor beter kan kijken.
Het venster, langgerekt als een bioscoopscherm, biedt een panoramisch uitzicht. Ik zak weg in mijn stoel, die ook al aan de bioscoop is ontleend. Er is een begin en een eind. Een korte pauze misschien. Mijn blik wordt geregisseerd door de route die de trein aflegt.
De hoge snelheid en vastberadenheid waarmee het landschap wordt doorkruist is mechanisch, maar wat ik buiten zie is van een overweldigende onvoorspelbaarheid.
De vooropgestelde rechte lijn brengt me langs een kronkelende werkelijkheid. Wilde bossen zijn ontstaan op restvormen, onbruikbare stukken weiland die bij de aanleg van het spoor onhandig zijn afgesneden. Dit draagt bij aan de indruk dat ik in vogelvlucht boven en langs de wereld reis. Ik reis dwars door de werkelijkheid.

Roderick Hietbrink biedt in The Living Room een brede panoramische blik op een interieur waar een enorme eik doorheen wordt gesleurd. De eik - met zijn reusachtige kruin - verwoest alles wat in zijn weg staat. Tegelijkertijd vaagt hij iets uit. Onder de vernietiging klinkt een zucht van verlichting.
Er wordt benauwdheid gewroken. Een benauwdheid van regels en meubels en constructies. Van verwachtingen die aan je worden gesteld om een huis met meubels te bezitten, om op deze meubels te zitten en te slapen, je leven te verslijten. Hietbrink laat met slagvaardigheid en absurdisme zien dat het ook anders kan. Dat er zomaar iets je veilige wereld kan verstoren, dat het voorgoed is en dat het prachtig is.
Het camerawerk is mechanisch als vanuit de trein. De herhaling van objecten -die op verschillende schermen vanuit wisselende afstanden in beeld komen – heeft een ontregelende werking. De kunstenaar tast vanuit uiteenlopende perspectieven af waar de woonkamer uit bestaat.

Het is alsof ik vrij ben hier rond te kijken, maar het ritme waarin de beelden elkaar opvolgen, de kaders, zijn door een ander bepaald. Al is het meer dan ik ooit zelf zou kunnen waarnemen, het blijft de keuze van kaders van de kunstenaar. Er wordt een schijn-objectieve blik geboden.
Hietbrink laat zien dat de representatie van de werkelijkheid een constructie is. Wie meent de werkelijkheid te kunnen zien, moet nog eens goed kijken.

Het is een onderliggende boodschap die doet denken aan critici van nieuwsmedia als Noam Chomsky en Joris Luyendijk. Noam Chomsky stelt in Manufacturing Consent (1988) hoe sturend en aangestuurd de informatieve vrije pers is. Luyendijk toont in Het zijn net mensen (2006) aan de hand van zijn ervaringen als correspondent in het Midden-Oosten hoe manipulatief en ontoereikend de nieuwsmedia zijn. Wat gepresenteerd wordt als objectieve waarheid is volgens hem zwaar gefilterd, vervormd en partijdig.
Hietbrink laat op subtiele wijze zien dat elke registratie, elk kader een beslissing is – en daarmee allesbehalve objectief. Elk beeld moet worden bevraagd.

De schijnbare rust in de woonkamer wordt verstoord wanneer een stevige kabel begint te bewegen en een schoen omver trekt. Voor het eerst is er de suggestie van iemands aanwezigheid in het interieur: in alle kalmte is dit een beangstigend moment.
Hoe vaak ik The Living Room ook bekijk, ik blijf geschokt door wat het verschijnen van de fenomenale boomkruin in mij – en in de wereld – veroorzaakt. Ik zie en hoor het aankomen, maar wanneer meubels breken onder het gewicht van de boom is het alsof ik mijn eigen wervels voel knappen.
Natuurlijk is het de kunstenaar die bedacht dat de ontwortelde boom door het huis moest worden gesleurd. Maar binnen de opzet van de film wordt de verschijning van de boom gebracht als inbreuk. Het is een opzettelijk momentum, waarop de orde, de werkelijkheid, de tot dan toe bestaande context omver gaat.

Deze boom beschrijft een spoor van vernietiging en functioneert als metafoor - de boom, symbool van leven en groei, blijkt destructief - terwijl hij een duidelijke baan trekt, een weg beschrijft. De kunstenaar schrijft en beschrijft - terwijl hij schrijft. Deze reflexieve beweging deed me denken aan Route Sedentaire ( 16mm / 270 min / 2001) van Lonnie van Brummelen. Ze maakte een kilometerlange tekening door van Amsterdam naar de grotten van Lascaux een massief gipsen beeld van Hermes achter zich aan te slepen.
De worsteling met deze god is inspannend. Aanvankelijk krijgt Van Brummelen hem bijna niet vooruit. Hij is dan nog groter dan de kunstenaar. Billen en schouders van Hermes schuren over nat asfalt en laten een krijtachtige lijn achter. De boodschapper der goden en begeleider van zielen naar de onderwereld slijt uiteindelijk tot een homp die achter de kunstenaar aanhobbelt.
De onderneming is geregistreerd op een film waarvan geen kopieën gemaakt kunnen worden. Dit kunstwerk is niet reproduceerbaar. Het doet wat dat betreft recht aan de tocht van Van Brummelen, die deze – naar ik mag aannemen – niet snel zal herhalen. De film slijt bij elke vertoning, zoals het massieve beeld ook verdwijnt terwijl er een kunstwerk ontstaat.

Ook Hietbrink veroorzaakt een tekening door een object door een ruimte en over een oppervlakte te slepen. In Drawing Home Appliances (2010) wordt een aantal objecten - een radio, een lamp, een ventilator - in een bundel aan witte draden over een bosgrond gesleept.
In Drawing Home Appliances gaat de kunstenaar met het interieur naar buiten; in The Living Room haalt hij de natuur naar binnen. In beide gevallen ontstaat er een spoor. Een spoor van vernieling. Maar vanuit het kunstwerk bekeken is dit spoor juist waar het nieuwe ontstaat.

De resolute, sculpturale beslissingen van Hietbrink doen denken aan werk van Gordon Matta Clark. Beiden gebruiken de kleine, gesloten wereld die de mens om zich heen bouwt als materiaal.
Splitting (1975) van Matta Clark bestaat uit een scheur. Een snee die de kunstenaar maakte om een woonhuis doormidden te klieven. Foto’s van het huis tonen hoe de helften iets opzij hellen, lucht doorlatend waar de kamers aan elkaar elkaar raakten. Het doet pijn, alsof het huis een lichaam is - mijn lichaam - wanneer ik naar dit beeld kijk.
Binnen ontstaan de meest prachtige lijnen, alsof het gebouw al uit foto’s bestaat die niet passend tegen elkaar aan zijn gelegd. Soms elkaar overlappend, soms met te veel ruimte ertussen.
Lichtbanen zoals je ze kent van een deur die op een kier staat, trekken door het gehele huis. Het meest bekende en huiselijke wordt vreemd en bevreemdt, door een eenvoudige ingreep: het trekken van een lijn door een huis.
Deze lijn beschrijft het huis, het maakt het oorspronkelijke gebouw pijnlijk zichtbaar. Tegelijkertijd grijpt hij in in het huis zelf.
Hietbrink onderzoekt net als Matta Clark wat het betekent een plaats te kennen. De plaats die we meenden te kennen, is onvoorspelbaar geworden en vervaarlijk. Hij dwingt ons opnieuw te kijken en te ervaren.

Alles is kunstmatig in The Living Room: het huis, het door de kunstenaar geïnstalleerde interieur, de mechanische katrol die de boom voortsleept. Alleen de eik zelf en enkele planten zou je als ‘natuurlijk’ kunnen herkennen.
Het kunstmatige van de gewoonte om quasi-natuur in bakken en potten te plaatsen, wordt door de grandioos misplaatste eik uitvergroot.
Een deel van de schoonheid - en het onheil - van The Living Room schuilt in de ijzige rust waarmee de eik door het huis wordt voortgetrokken. Deze lijn is zo goed uitgezet, dit systeem is zo goed voorbereid, dat er niet aan valt te ontsnappen. Je kunt slechts achterover leunen en genieten. Of huiveren.

Man on Wire - een documentaire uit 2008, geregisseerd door James Marsh - is een portret van evenwichtskunstenaar Philippe Petit die in 1974, na zes jaar voorbereidingen, een kabel spant tussen de Twin Towers in New York.
‘And I had to make the decision, to shift my weight from one foot anchored to the building, to one foot anchored to the wire’, zegt Petit.
Ik vind het verschrikkelijk om naar te kijken, al weet ik dat hij de overkant bereikt. Om wat hij zichzelf en mensen in zijn omgeving aandoet met het nemen van dit risico. Om de grenzenloze, grove menselijke ambitie.
Maar dan staat er een lichaam aan de hemel. Omstanders die hun blik omhoog richten, zien een man in de wolken lopen. Hij maakt zich groter dan alle angst. Hij is – hoe kortstondig ook - groter dan de dood.
‘This is probably – I don’t know – probably the end of my life, to step on that wire. And on the other hand, something that I could not resist, and I didn’t make any effort to resist, called me upon that cable.’

Is het de drang om te leven of om te sterven die hem op de kabel riep? Ik kan er geen antwoord op geven. Wel weet ik dat - hoe afschrikwekkend ook - de evenwichtskunstenaar is wie we allemaal willen zien. Wie we allemaal willen zijn.

Hietbrink en Petit geven ons met hun rigide lijnenspel iets om aan vast te houden. Ze bereiken iets wat dicht in de buurt komt van eeuwigheid: ze etsen een lijn in ons bewustzijn waarlangs onze gedachten - onze diepste angsten en verlangens - zich voorgoed kunnen bewegen.

Hietbrink schrijft, beschrijft en herschrijft met The Living Room de onherhaalbare, onreproduceerbare en onwrikbare werkelijkheid.

© 2011 Maria Barnas

-

* Maria Barnas is kunstenaar, schrijver en dichter. Ze schreef artikelen voor verschillende bladen, waaronder het NRC Handelsblad.

Werken waar in deze tekst naar wordt verwezen:
The Living Room - http://www.roderickhietbrink.com/work/the-living-room
Drawing Home Appliances - (link niet meer beschikbaar)
_________________________________________________________________

Roderick Hietbrink (Gorssel, 1975) is een Nederlands beeldend kunstenaar. Hij groeide op in de omgeving van Deventer, waar hij bouwkunde studeerde. Hij studeerde Autonome beeldende kunst aan de Kunstacademie Sint Joost in Breda gevolgd door een masteropleiding aan het Piet Zwart Instituut in Rotterdam.

In zijn werk weet Hietbrink persoonlijke ervaringen te vatten in objecten, ruimtelijke installaties en fotografie. Daarbij maakt hij veelvuldig gebruik van architectonische en cinematografische elementen. Tijdens RijksakademieOpen 2011 maakte Hietbrink indruk met de een-kanaals video 'The Living Room'. In dit werk, dat eerder ook als drie-kanaals video installatie tentoongesteld werd, fungeert het alledaagse interieur van een Hollandse doorzonwoning als decor voor een onverwachte confrontatie met een enorme eikenboom. De sobere manier waarop deze gebeurtenis is vastgelegd staat in groot contrast met het absurde karakter ervan; een idioom dat Hietbrink’s werk karakteriseert.

Roderick Hietbrink (Gorssel, 1975) is a Dutch visual artist. He grew up near Deventer, where he studied engineering. He studied fine art at the Art Academy St. Joost in Breda, followed by a masters program at the Piet Zwart Institute in Rotterdam.

In his work, Hietbrink’s personal experiences are given shape through objects, spatial installations and photography, using architectural and cinematic elements. During RijksakademieOpen 2011 Hietbrink made an impression with the one-channel video 'The Living Room'. In this work, that had previously been exhibited as a three-channel video installation, the mundane interior of a Dutch living room functions as the stage for an unexpected encounter with a huge oak tree. The sober way this event is captured starkly contrasts with its absurd character; an idiom that characterizes Hietbrink's production.